Szachowe dzieciństwo

– Nigdy nie graj defensywnie, zawsze atakuj; nawet wtedy, kiedy się bronisz – to kwestia z najjaskrawszego, a jednocześnie uniwersalnego konfliktu pokazanego w historii, która w 2006 roku trafiła na listę 100 najbardziej inspirujących filmów wszech czasów.

Uniwersalnego, bo jest to problem znany w większości dyscyplin sportu: jak znaleźć balans pomiędzy założeniami taktycznymi a fantazją i finezją zawodników. Czy w ogóle to drugie jest możliwe? I gdzie w gorsecie taktyki jest miejsce na radość?
W „Szachowym dzieciństwie” zderzenie jest tym wyraźniejsze, bo dotyczy siedmiolatka, błyskotliwego szachisty, Josha Waitzkina. Chłopiec ma dwóch mentorów. Wynajętego przez rodziców, starego, dawnego mistrza, który w pewnym momencie tresuje go na szachowego kilera. I autora początkowego cytatu, czarnego narkomana z Central Parku, gdzie gra się tylko szybko, instynktownie i tylko na pieniądze. – Szuraj z życiem tymi pionami – popędza go Vinnie. – Ale nie graj z nimi, tylko ze mną. To ja jestem twoim przeciwnikiem.
W najważniejszej partii filmu Josh mierzy się z chłopcem ukształtowanym na programowanego cyborga, takiego jakim miał być on. Frapujący jest nie tylko wynik tego pojedynku, ale też udział intuicji i talentu w tej najbardziej wyrozumowanej z gier.

Joshua Waitkin jest prawdziwą postacią, a jego historia została wyraźnie skonfrontowana z losem Bobby Fischera, szalonego geniusza, którego życie sfilmowano niedawno (opisywaliśmy to TUTAJ). „Szachowe dzieciństwo” zaczyna się zresztą od sekwencji z meczu Fischera o mistrzostwo świata w Reykjaviku.
Film zrealizowano na podstawie książki napisanej przez ojca Josha, dziennikarza sportowego Freda Waitzkina, „Searching for Bobby Fischer” (swoją drogą, w Anglii ukazał się pod chyba jeszcze lepszym, adekwatnym tytułem „Innocent moves”). Autorem scenariusza oraz reżyserem jest Steven Zaillian, znany – jako scenarzysta – z kilku bardzo ciekawych dzieł, choćby „Gangów Nowego Jorku”, „Hannibala”, „Listy Shindlera”, a także „Moneyball”, który kiedyś przedstawialiśmy TUTAJ.
W 1993 roku, gdy powstawało „Szachowe dzieciństwo”, mogło się poszczycić świetną obsadą, na czele z popularnymi wtedy Joe Mantegną i Benem Kingsleyem, a w drugoplanowych rolach z – Laurence Fishbournem i Laurą Linney, których czas już nadchodził. A przede wszystkim, ma gwiazdy poza ekranem: kompozytora muzyki Jamesa Hornera i twórcę zdjęć Conrada L. Halla.

Druga poważna i uniwersalna kontrowersja poruszana w tym filmie to przystosowywanie do wyczynowego sportu w bardzo młodym wieku. Utrata wielu beztroskich stron dzieciństwa, a nawet dzieciństwa w ogóle. Takie dylematy mają też rodzice Josha, który pokonując dorosłego rywala – dał mu na pocieszenie cukierki.
Łatwo wyguglać, że Joshua Waitzkin nie osiągnął sukcesów w szachach. Wprawdzie już po okresie pokazanym w „Searching for Bobby Fischer” zremisował na symultanie z Garri Kasparowem, wtedy najlepszym na świecie, lecz później wiodło mu się gorzej, wreszcie odpuścił zupełnie. Ale wydaje się, że prowadzi szczęśliwe życie, wypełnione przez rozmaite pasje.
Kariery nie zrobił również odtwarzający jego rolę Max Pomeranc, który dostał ją w wieku 9 lat, bo potrafił grac w szachy. Był to szczęśliwy przypadek, gdyż nie da się nie polubić tego chłopca o wrażliwej mimice, na poły zabawnego, na poły wzruszającego. Jego gra w szachy z ojcem (zwłaszcza druga partia) jest popisem komizmu, przelicytowanego dopiero przez bójkę dwóch rodziców na turnieju i zamknięcie ich wszystkich w szatni, przywitane aplauzem przez pociechy.
Jak zmaga się z bardzo dojrzałymi zmartwieniami i presją. Jak przejmująco mówi: „A może lepiej być gorszym zawodnikiem? Wtedy nikt się nie zdziwi, jeśli przegrasz”.
PAWEŁ FLESZAR

SZACHOWE DZIECIŃSTWO. Tytuł oryginalny: Searching for Bobby Fischer. Produkcja: USA. Rok: 1993. Reżyseria: Steven Zaillian. Scenariusz: Steven Zaillian. Zdjęcia: Conrad L. Hall. Muzyka: James Horner. Obsada: Max Pomeranc, Joe Mantegna, Ben Kingsley, Laurence Fishbourne, Joan Allen, David Paymer, Laura Linney, William H. Macy, Michael Nirenberg, Hal Scardino.
* stopka na podstawie filmweb.pl

Komentowanie zablokowane.